Geautomatiseerde cryptografische ontdekking en inventarisatie (ACDI) is het systematisch en geautomatiseerd in kaart brengen van alle cryptografische algoritmen, sleutels, certificaten en protocollen die actief zijn binnen een organisatienetwerk, inclusief verborgen gebruik in bibliotheken, middleware en embeddede systemen. Zonder deze inventaris is een migratie naar post-kwantumcryptografie (PQC) niet uitvoerbaar, omdat je niet kunt vervangen wat je niet kunt zien.
Waarom ACDI de onmisbare vertrekpositie is voor PQC-migratie
Een PQC-migratie begint niet bij het installeren van nieuwe algoritmen, maar bij het weten wáár de oude zitten. Organisaties die direct beginnen met het uitrollen van CRYSTALS-Kyber of CRYSTALS-Dilithium zonder voorafgaande inventarisatie, lopen het risico bestaande kwetsbaarheden intact te laten terwijl ze denken te migreren.
Het NIST NCCoE heeft dit vastgelegd in het ACDI-programma, gebaseerd op de Amerikaanse National Security Memorandum NSM-10. De centrale boodschap luidt:
“Organizations must begin now to inventory their cryptographic assets, identify those that are quantum-vulnerable, and prioritize migration to quantum-resistant algorithms. The time to act is before a cryptographically relevant quantum computer exists, not after.”
NIST NCCoE, Migration to Post-Quantum Cryptography (https://www.nccoe.nist.gov)
De urgentie wordt vergroot door de zogenoemde “harvest now, decrypt later”-aanval: statelijke actoren verzamelen vandaag al versleuteld verkeer met de intentie het te ontsleutelen zodra kwantumcomputers daartoe in staat zijn. Data met een langere vertrouwelijkheidslevensduur, zoals juridische dossiers, patiëntdata of overheidscommunicatie, loopt nu al risico, ook als de versleuteling technisch nog intact is.
Beschikbare ACDI-tools: open-source en commercieel
De gereedschapskist voor cryptografische ontdekking omvat zowel gespecialiseerde commerciële platformen als open-source scanners die elk een ander deel van de aanvalsoppervlakte bestrijken.
Commerciële platformen
IBM Quantum Safe Explorer analyseert broncode, binaire bestanden en netwerkcommunicatie op het gebruik van kwantumkwetsbare algoritmen. Het tool genereert een zogenoemde “cryptographic bill of materials” (CBOM) per applicatie, vergelijkbaar met een softwarestuklijst (SBOM). Het is met name geschikt voor organisaties die grote applicatieportefeuilles beheren in Java- of C-omgevingen.
Cryptosense Analyzer richt zich specifiek op het gebruik van cryptografische API’s en bibliotheken (zoals PKCS#11, JCA en OpenSSL). Het detecteert niet alleen welke algoritmen worden gebruikt, maar ook hoe ze worden geconfigureerd, inclusief zwakke sleutelgeneratie, hergebruik van nonces en verkeerd geconfigureerde TLS-sessies.
Open-source en netwerkgerichte opties
Voor netwerkniveau-scanning kunnen tools zoals testssl.sh en SSLyze TLS-handshakes analyseren en kwantumkwetsbare cipher suites identificeren op endpoints. Het CISA Automated Cryptographic Discovery Initiative publiceerde richtlijnen voor het combineren van dergelijke tools in een gelaagde scanaanpak, waarbij netwerkscan, applicatiescan en binaire analyse elkaar aanvullen.
Een volledige organisatiebrede scan combineert idealiter drie lagen: (1) netwerkscan van alle TLS/SSL-endpoints en VPN-tunnels, (2) statische analyse van applicatiecode en bibliotheken via tools zoals IBM Quantum Safe Explorer, en (3) dynamische analyse van runtime-gedrag via API-monitoring met Cryptosense Analyzer of equivalenten.
Prioritering van kwetsbare assets: van inventaris naar actieplan
Een ACDI-scan levert doorgaans honderden of duizenden bevindingen op. Zonder een gestructureerde prioritering leidt dit tot verlamming in plaats van actie.
| Criterium | Hoge prioriteit | Lagere prioriteit |
|---|---|---|
| Gevoeligheid data | Bijzondere persoonsgegevens, staatsgeheimen, juridische dossiers | Publiek beschikbare informatie, tijdelijke sessiedata |
| Levensduur vertrouwelijkheid | Data die >5 jaar vertrouwelijk moet blijven | Data met korte houdbaarheid (<1 jaar) |
| Blootstelling aan internet | Publiek toegankelijke API’s, extern TLS-verkeer | Intern verkeer achter meerdere firewalls |
| Kwetsbaarheid algoritme | RSA, ECDH, klassieke Diffie-Hellman (Shor-kwetsbaar) | AES-256 (slechts beperkt verzwakt door Grover) |
| Vervangbaarheid | Standaard TLS-configuratie, eenvoudig te updaten | Hardgecodeerd in legacy-firmware of OT-systemen |
NIST IR 8547, de officiële deprecatietijdlijn voor kwantumkwetsbare algoritmen, specificeert dat RSA, ECDH en ECDSA als verouderd worden beschouwd en uiterlijk in 2030 vervangen moeten zijn door FIPS 203 (ML-KEM), FIPS 204 (ML-DSA) of FIPS 205 (SLH-DSA). Dit geeft compliance officers een harde deadline voor de hoogste prioriteitsklasse.
NIS-2 en de Cyberbeveiligingswet: documentatieverplichtingen voor de cryptografische inventaris
De NIS-2 Implementing Regulation (EU) 2024/2690 maakt het bijhouden van een actueel register van cryptografische middelen tot een afdwingbare verplichting voor aanbieders van essentiële en belangrijke diensten, waaronder overheidsinstanties, juridische dienstverleners en zorgorganisaties. Het register moet aantonen welke algoritmen in gebruik zijn, waar ze zijn toegepast en hoe sleutelbeheer is georganiseerd.
CISA formuleerde de dreiging als volgt:
“Harvest now, decrypt later is not a theoretical threat. Adversaries are actively collecting encrypted data today with the intention of decrypting it once quantum capabilities become available.”
CISA, Post-Quantum Cryptography Initiative (https://www.cisa.gov)
Concreet betekent dit voor de documentatieplicht dat een ACDI-rapport minimaal moet bevatten: een lijst van alle gebruikte algoritmen per systeem, de bijbehorende sleutellengte en sleutellevensduur, de locatie van certificaten en hun vervaldatum, en een risicoklassificatie op basis van de NIST IR 8547-deprecatietijdlijn. Toezichthouders kunnen tijdens een NIS-2-audit dit register opvragen als bewijs van adequate technische beveiligingsmaatregelen.
Integratie van ACDI in SIEM, GRC en asset management
Een eenmalige scan volstaat niet. Cryptografisch gebruik verandert continu door softwareupdates, nieuwe koppelingen en configuratiewijzigingen. Een duurzame ACDI-aanpak vereist integratie in bestaande beheersystemen.
In een SIEM-omgeving (zoals een on-premise Elastic Stack of Wazuh-installatie) kunnen ACDI-scanresultaten worden omgezet in gestructureerde events die alerting triggeren wanneer een nieuwe kwantumkwetsbare cipher suite verschijnt op een endpoint. Dit maakt cryptografisch beheer onderdeel van de operationele monitoring in plaats van een periodieke auditactiviteit.
In een GRC-systeem (Governance, Risk en Compliance) wordt de cryptografische inventaris gekoppeld aan de risicoclassificatie van de data die die cryptografie beschermt. Een systeem dat RSA-2048 gebruikt voor de versleuteling van bijzondere persoonsgegevens krijgt een hoger risicogewicht dan een intern rapportagesysteem met dezelfde configuratie.
In asset management (zoals een CMDB) vormt de CBOM per applicatie of systeem een uitbreiding van de bestaande hardware- en softwarestuklijst. Tools zoals IBM Quantum Safe Explorer exporteren dit formaat standaard, zodat het direct ingeladen kan worden in bestaande configuratiebeheerdatabases.
Voor organisaties die werken met soevereine infrastructuur, zoals een on-premise of Zwitsers gehoste Nextcloud-omgeving zonder afhankelijkheid van Amerikaanse hyperscalers, is dit des te relevanter: de scantools en de inventarisdata blijven dan buiten bereik van extraterritoriale wetgeving zoals de CLOUD Act.
Verborgen cryptografisch gebruik: legacy, embedded en OT-omgevingen
De grootste blinde vlekken in een ACDI-traject bevinden zich niet in de moderne applicatielaag, maar in drie specifieke omgevingen die zich onttrekken aan standaard scanmethoden.
Legacy-applicaties
Oudere applicaties die zijn geschreven in COBOL, Delphi of vroege Java-versies maken vaak gebruik van hardgecodeerde cryptografische bibliotheken die niet als afhankelijkheid worden herkend door moderne SBOM-tools. Cryptosense Analyzer ondersteunt dynamische analyse via bytecode-instrumentatie, waarmee ook runtime-gebruik in niet-gedocumenteerde bibliotheken zichtbaar wordt.
Embedded systemen
Netwerkprinters, badge-readers, slimme energiemeters en medische apparaten bevatten firmware met ingebouwde cryptografie die door de fabrikant is vastgelegd en niet via software-updates vervangen kan worden. Binaire analyse van firmware-images met tools zoals Binwalk gecombineerd met cryptografische patroondetectie is hier de enige optie, maar vereist toegang tot de firmware zelf, wat fabrikanten niet altijd verstrekken.
OT-omgevingen
Operationele technologie (OT), zoals industriële besturingssystemen en SCADA-installaties, draait op communicatieprotocollen (Modbus, DNP3, IEC 61850) die geen of verouderde cryptografie implementeren. Actief scannen van OT-netwerken is riskant omdat pakketten die bedoeld zijn voor analyse, productiesystemen kunnen verstoren. Passieve netwerktap-analyse via gespecialiseerde OT-beveiligingsplatformen is hier de veilige aanpak, maar vereist aparte sensorinfrastructuur.
Praktische aanbevelingen voor compliance officers en IT-beslissers
Een realistisch ACDI-traject voor een middelgrote overheids- of juridische organisatie verloopt in vier fasen: (1) scope-bepaling en tool-selectie op basis van de aanwezige omgevingen, (2) initiële scan en CBOM-generatie per systeem, (3) risicogebaseerde prioritering gekoppeld aan de NIS-2-classificatie van de data, en (4) continue monitoring via SIEM-integratie met kwartaalrapporten voor de toezichthouder.
De keuze om te werken met on-premise of soevereine cloudinfrastructuur heeft directe implicaties voor ACDI: de scanresultaten bevatten gedetailleerde informatie over de cryptografische architectuur van de organisatie, informatie die zelf beschermd moet worden en niet thuis hoort in een omgeving die valt onder buitenlandse jurisdictie.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen een handmatige cryptografische audit en ACDI?
Een handmatige audit steekproeft enkele systemen en is afhankelijk van documentatie die vaak verouderd of onvolledig is. ACDI scant automatisch het volledige netwerk, inclusief verborgen gebruik in bibliotheken en protocollen, en produceert een actueel, volledig register zonder afhankelijkheid van menselijke invoer.
Welke algoritmen staan bovenaan de prioriteitenlijst voor vervanging?
RSA (alle sleutellengten), ECDH, ECDSA en klassieke Diffie-Hellman zijn kwantumkwetsbaar via het algoritme van Shor. AES-128 is zwakker dan AES-256 onder kwantumdreiging (via het Grover-algoritme) maar wordt niet als acuut kwetsbaar beschouwd. NIST IR 8547 specificeert de deprecatietijdlijn per algoritme en stelt 2030 als streefdeadline voor de meest urgente vervangingen.
Moeten ook on-premise en soevereine cloudinstallaties gescand worden?
Ja. Kwantumkwetsbaarheid zit in de cryptografische bibliotheken en protocollen, niet in de locatie van de data. Ook een volledig on-premise of Zwitsers gehoste omgeving kan TLS-verbindingen, VPN-tunnels en opgeslagen sleutels bevatten die kwantumkwetsbaar zijn en dus gescand moeten worden.
Hoe lang duurt een eerste ACDI-scan van een middelgrote organisatie?
Een initiële netwerkscan met tools zoals IBM Quantum Safe Explorer of Cryptosense Analyzer duurt doorgaans enkele dagen tot twee weken, afhankelijk van de netwerkgrootte en de beschikbaarheid van API-toegang tot applicaties. De analyse en prioritering van de resultaten vereist daarna aanvullende tijd van een cryptografisch specialist.
Is ACDI verplicht onder NIS-2?
NIS-2 en de bijbehorende Implementing Regulation (EU) 2024/2690 verplichten tot actueel beheer van cryptografische middelen als onderdeel van technische beveiligingsmaatregelen. Een ACDI-proces is de meest praktische en auditeerbare manier om aan deze verplichting te voldoen, al noemt de tekst de term ACDI zelf niet expliciet.
